درصورت تداوم اصلاحات ایران بالاتر از متوسط جهانی و رقبای خود بود / ایران، عربستان و ترکیه: کدام بهترند؟ / افول آزادی‌ها، رفاه اقتصادی را به مسلخ برد

 گروه اندیشه: دکتر مجتبی لشکربلوکی، با استناد به داده‌های بین‌المللی اندیشکده شورای آتلانتیک و شاخص دموکراسی اکونومیست، به ارزیابی جایگاه ایران در دو مؤلفه حیاتی «آزادی چندبعدی» (شامل ابعاد سیاسی، اقتصادی، حقوقی و حقوق زنان) و «کامیابی چندبعدی» (رفاه، درآمد، سلامت، آموزش و محیط زیست) در مقایسه با متوسط جهانی و رقبای منطقه‌ای پرداخته است. بر اساس این داده‌ها که در کانال تلگرامی او منتشر شده، ایران در انتهای سال ۲۰۲۵ با کسب رتبه ۱۵۷ در شاخص آزادی و رتبه ۸۸ در شاخص کامیابی از میان ۱۶۴ کشور، در وضعیتی به‌مراتب پایین‌تر از عربستان و ترکیه قرار گرفته است. بررسی روند بیست‌ساله نشان می‌دهد که ایران بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۰ با نرخی بالاتر از منطقه و جهان در حال رشد و تجربه بهبود نسبی بود؛ به طوری که اگر همان مسیر تداوم می‌یافت، امروزه بالاتر از متوسط جهانی و رقبای خود ایستاده بود. با این حال، تحلیل زمانی داده‌ها آشکار می‌سازد که ابتدا افت در شاخص آزادی آغاز شد و به دنبال آن با تشدید تحریم‌ها و سوءتدبیرها، شاخص کامیابی نیز دچار افت و درجا شد. متقابلاً، نوسانات نزولی ترکیه و رشد تدریجی عربستان، دستخوش تغییرات راهبردی شده است. در نهایت، متن با رد نظریه‌های ناامیدکننده مبتنی بر «امتناع توسعه» یا «ناکارآمدی ژن ایرانی»، اثبات می‌کند که موفقیت‌های گذشته نشان‌دهنده پتانسیل بالای توسعه‌پذیری ایران است و کلید خروج از بحران کنونی، تنها در حسن تدبیر، ثبات‌بخشی به سیاست‌های داخلی و بازسازی روابط خارجی نهفته است.

****

۱- طرح کلی ایران ۲۰۳۵

آنچه در این گزارش می آید بخش یک  از چهار بخش طرح ایران ۲۰۳۵ از یک طرح کلان است به نام ایران ۲۰۳۵ . این گزارش یک فصل از ۲۲ فصل است. 

-بخش یک: به جایگاه ایران بر اساس ۵۰ شاخص و گزارش بین المللی می پردازد. 
-بخش دو: ایران به کدام سو می رود؟ ۱۰ روند مهم مورد بررسی قرار می گیرد. 
-بخش سه: جهان به کدام سو می رود؟ ۱۲۳ روند، گذار و نقطه چرخش مورد بررسی قرار می گیرد. 
-بخش چهار: ایران چه باید بکند؟ (هم اندیشی با ۱۴۰ خبره و صاحب نظر در ۵ محور اقتصادی، سیاسی، بین المللی، فناوری و اجتماعی)

۲-شاخص کامیابی و آزادی

 شاخص Freedom and Prosperity Index یکی از شاخص های بین المللی سنجش وضعیت کشورهاست که توسط اندیشیکده آمریکیایی Atlantic Council – Freedom and Prosperity Center منتشر می شود.

هدف این شاخص بررسی این است که کشورها تا چه اندازه توانسته اند ترکیبی از آزادی های فردی، آزادی های اقتصادی و سطح رفاه اقتصادی را برای شهروندان خود فراهم کنند. این شاخص تلاش می کند رابطه میان آزادی های نهادی و عملکرد اقتصادی کشورها را نشان  و توضیح دهد که چگونه کیفیت نهادها می تواند بر رفاه اقتصادی و توسعه تاثیر بگذارد.

مولفه های سنجش شاخص کامیابی و آزادی

الف: مولفه های شاخص آزادی:

– Political : انتخابات، آزادی های مدنی، حقوق سیاسی، مهار قوه مجریه.

-Economic : آزادی اقتصادی زنان، آزادی سرمایه گذاری (میزان سهولت ورود، خروج و تخصیص سرمایه)، آزادی تجارت (تعرفه ها، محدودیت ها و موانع اداری)، حقوق مالکیت (حمایت قانونی از دارایی ها و …)

-Legal: استقلال قوه قضاییه، شفافیت قانون، فساد و بوروکراسی، امنیت، سهم فعالیت های غیر رسمی در اقتصاد و جامعه.

ب: مولفه های شاخص کامیابی:

-Income : سطح درآمد و توان اقتصادی افراد.
-Health: وضعیت سلامت عمومی و دسترسی به خدمات درمانی.
-Inequality: رفاه و درآمد تا چه حد به طور برابر میان مردم توزیع شده است.

-Environment: اثر توسعه بر محیط طبیعی زیست.
-Minorities: وضعیت گروه های اقلیت.
-Education: سطح دسترسی، کیفیت و نتایج آموزشی.

مقایسه ایران، ترکیه و عربستان از منظر دو شاخص کامیابی و آزادی

-رتبه ایران از نظر شاخص آزادی چند بعدی _سیاسی، حقوقی ، اقتصادی و زنان): رتبه ۱۵۷ در بین ۱۶۴ کشور.
-رتبه ایران از نظر رفاه و کامیابی چند بعدی (شامل درآمد، سلامت، برابری، آموزش و …): رتبه ۸۸ در بین ۱۶۴ کشور.
 -از منظر هر دو شاخص عربستان در بین سه کشور ایران، ترکیه، و عربستان، بهترین وضعیت و ترکیه در جایگاه دوم قرار دارد.

 توضیح مهم آن که منظور از شاخص آزادی فقط محدود به مسایل سیاسی نیست، هرچند که شامل آن می شود و شامل آزادی اقتصادی (آزادی اقتصادی زنان، آزادی سرمایه گذاری و ….) و آزادی حقوقی (مانند استقلال قوه قضائیه ) نیز می شود.

ایران در یک بازه بیست ساله

وضعیت کامیابی و رفاه در بازه سال های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۲ بهبود نسبی و آرادم پیدا کرده است، اما شاخص آزادی با بهبودهای مقطعی در برخی بازه ها، عملا دوباره به سال های ابتدایی بازگشته است. در صفحه های بعدی این روند با روند دیگر کشورها سنجیده و مقایسه خواهد شد.

در شاخص آزادی جهان و منطقه ایران در این بازه کمتر از ۵ واحد بهبود داشته است

ایران در یک بازه ده ساله یعنی بین سال های ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۴ در شاخص آزادی (اقتصادی و سیاسی) با نرخی بالاتر از منطقه و جهان رشد کرده است اما بعد از مدتی دچار افول نوسانی شده است و فاصله با منطقه و جهان پیدا کرده است.

رشد بالاتر ایران از متوسط جهان و سپس افت و عقب افتادگی در شاخص کامیابی

این نمودار به خوبی نشان می دهد که ایران از متوسط جهانی پایین تر بود است.  اما با شتابی بیشتر از متوسط جهان رشد کرد و آن را پشت سر گذاشت (۲۰۱۲) سپس تا ۲۰۱۹ بدون رشد به حرکت خود ادامه داد و بعد یک افول تا ۲۰۲۲ و مجدد رشد را تجربه کرد. ولی حاصل این افت و خیر، عقب افتادگی از متوسط جهان و منطقه است.

سقوط شدید ترکیه، بهبود نسبی عربستان و درجا زدن ایران در شاخص آزادی

مقایسه ایران با دو کشور رقیب منطقه ای نیز نشان می دهد که دو کشور نوسان همراه با افول داشته اند و یک کشور نوسان صعودی.

رشد هر سه کشور عربستان، ترکیه و ایران از منظر رفاه و کامیابی

اگر ایران در شاخص کامیابی با همان نرخ رشد سال های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۰ ادامه می داد اکنون قطعا عربستان و ترکیه را پشت سر گذاشته بود.

شاخص دموکراسی

در تکمیل شاخص آزادی، شاخص دموکراسی نیز به صورت خلاصه بررسی می شود:

-شاخص دموکراسی (  The Economist Democracy Index ) که توسط گروه  اکونومیست منتشر می شود، شاخصی است که کیفیت دموکراسی را در سراسر جهان انداز گیری می کند. این ارزیابی کمی و مقایسه ای عمدتا بیه حقوق دموکراتیک و نهادهای دموکراتیک مربوط می شود. بهترین کشور امتیاز ۱۰ و بدترین کشور امتیاز صفر را می گیرد.

-مقایسه شاخص کل دموکراسی نشان می دهد که ایران و عربستان در وضعیتی برابر و عقب تر از ترکیه هستند.  همچجیین ایران در تمام شاخص های فرعی پنج گانه از ترکیه عقب تر است.  ایران از عربستان در مشارکت مدنی امتیاز بالاتری دریافت می کید، در آزادی های مدنی برابر است و در دو شاخص دیگر عقب می افتد.

روند بیست ساله ایران، عربستان و ترکیه از منظر شاخص دموکراسی

نگاهی به روند بیست ساله این سه کشور نشان می دهد که ایران بیست سال قبل وضعیت بهتری از نظر شاخص دموکراسی داشته ، ولی افول کرده است و برعکس عربستان هرچند کم و ناچیز، روند صعودی داشته است. ترکیه نیز روندی نوسانی ولی در مجموع نزولی را طی کرده و از نظر دموکراسی ضعیف تر شده است.

تحلیل پایانی بر شاخص کامیابی چند بعدی و آزادی چند بعدی

-اگر به تصویر پایانی شاخص ها نگاه کنیم، اکنون ایران در انتهای سال ۲۰۲۵ از نظر شاخص آزادی چند بعدی (سیاسی، حقوقی، اقتصادی و زنان)  رتبه ۱۵۷ و از نظر رفا و کامیابی چند بعدی  (شامل درآمد، سلامت، برابری، آموزش و…)  رتبه ۸۸ را در بین ۱۶۴ کشور داراست و متاسفانه در هر دو شاخص از دو کشور رقیب منطقه ای وضعیت نامتناسب تری داریم.  در صورتی که اگر نرخ رشد سال های اولیه ادامه می یافت اکنون هم در شاخص آزادی و هم در شاخص کامیابی چند بعدی هم از متوسط جهان بالاتر بودیم و هم دو کشور عربستان وترکیه را پشت سر گذاشته بودیم.  

-محاسبات به شرح زیر است: در صورتی که اگر ایران همان نرخ رشد بازه سال های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۰ را حفظ می کرد، در انتهای ۲۰۲۵ در شاخص آزادی چند بعدی به عدد ۵۳.۷ می رسیدیم (بالاتر از ترکیه، عربستان و جهان) و همچنین ایران در شاخص کامیابی چند بعدی اگر روند ۱۵ سال ابتدایی را حفظ می کرد، ما جایگاهی فراتر از رقبای منطقه ای و متوسط جهانی می داشتیم.

-دو نکته قابل تامل این جا وجود دارد: اول این که ابتدا افت شاخص آزادی شروع شد و سپس افت شاخص کامیابی. دو این که تاثیر تحریم ها به وضوع خود را نشان می دهد. وقتی زمان بندی اعمال تحریم ها را با افول و توقف در بهبود شاخص کامیابی و آزادی مقایسه می کنیم، این تاثیر کاملا معنادار است.

آیا ایران توسعه ناپذیر است؟

-عده ای مدام در ایران می گویند که ایران توسعه پذیر نیست! این کشور درست بشو نیست! در این کشور امتناع توسعه وجود دارد! ژن ایرانی برای توسعه ساخته نشده است!

-در جواب باید به آن ها گفت که تجربه تاریخی نشان داده است در صورت حفظ و ادامه یک روند مثبت، توسعه امر شدنی است. تکرار پیاپی رشدهای مثبت معجزه خواهد کرد. کما این که همین کشور با همین ژن، همین جغرافیا و همین فرهنگ توانسته است با نرخی بالاتر از منطقه و جهان در آزادی و کامیابی رشد کند. حسن تدبیر در امور داخلی و خارجی کلید ماجرا است.

۲۱۶۲۱۶