از «الهه دموکراسی» تا «مرد تانکی»؛ ماجرای میدان تیان‌آن‌من چه بود؟

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، «رویداد میدان تیان‌آن‌من» مجموعه‌ای از اعتراضات و تظاهرات در چین در بهار سال ۱۹۸۹ بود که در شب ۳ تا ۴ ژوئن [۱۳ و ۱۴ خرداد ۱۳۶۸] با سرکوب معترضان توسط دولت در میدان تیان‌آن‌من پکن به اوج خود رسید. هرچند این تظاهرات و سرکوب‌های بعدی در شهرهای مختلف سراسر کشور رخ داد، اما رویدادهای پکن—به‌ویژه در میدان تیان‌آن‌من که از نظر تاریخی با اعتراضات دیگری مانند جنبش چهارم مه (۱۹۱۹) پیوند دارد  [۱۳ اردیبهشت ۱۲۹۸]— به نماد کل این حادثه تبدیل شد.

ظهور و گسترش ناآرامی‌ها

تا بهار سال ۱۹۸۹، در میان دانشجویان دانشگاه‌ها و دیگر اقشار جامعه در چین احساس روبه‌رشدی برای اصلاحات سیاسی و اقتصادی شکل گرفته بود. این کشور یک دهه رشد اقتصادی چشمگیر و آزادسازی را تجربه کرده بود و بسیاری از چینی‌ها با ایده‌ها و استانداردهای زندگی خارجی آشنا شده بودند.

با این حال، اگرچه پیشرفت‌های اقتصادی در چین برای بسیاری از شهروندان رفاه تازه‌ای به همراه آورده بود، اما با تورم قیمت‌ها و فرصت‌هایی برای فساد توسط مقامات دولتی نیز همراه بود.

در اواسط دهه ۱۹۸۰، دولت مرکزی برخی افراد – به‌ویژه دانشمندان و روشنفکران – را تشویق کرده بود که نقش سیاسی فعال‌تری بر عهده بگیرند. اما تظاهراتی که در اواخر سال ۱۹۸۶ و اوایل ۱۹۸۷ به رهبری دانشجویان و در حمایت از حقوق و آزادی‌های فردی بیشتر برگزار شد، باعث شد جناح‌های تندرو در دولت و حزب کمونیست چین (CCP) آن‌چه را «لیبرالیسم بورژوایی» می‌نامیدند سرکوب کنند.

یکی از قربانیان این موضع سخت‌گیرانه «هو یائوبانگ» بود که از سال ۱۹۸۰ دبیرکل حزب کمونیست چین بود و از اصلاحات دموکراتیک حمایت می‌کرد؛ او در ژانویه ۱۹۸۷ مجبور شد از مقام خود استعفا دهد.

عامل آغاز زنجیره رویدادها در بهار ۱۹۸۹ مرگ «هو یائوبانگ» در اواسط آوریل بود؛ او به نمادی شهیدگونه برای آرمان آزادسازی سیاسی تبدیل شد. در روز مراسم تشییع جنازه او (۲۲ آوریل) – ۲ اردیبهشت ۱۳۶۸ -، ده‌ها هزار دانشجو در میدان تیان‌آن‌من گرد آمدند و خواستار اصلاحات دموکراتیک و سایر اصلاحات شدند.

در چند هفته بعد، دانشجویان در جمعیت‌هایی با اندازه‌های مختلف – که سرانجام طیف گسترده‌ای از افراد خواهان اصلاحات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی نیز به آنان پیوستند – در این میدان تجمع کردند. واکنش اولیه دولت صدور هشدارهای شدید بود، اما علیه جمعیت روبه‌افزایش در میدان اقدامی انجام نداد.

تظاهرات مشابهی در تعدادی از شهرهای دیگر چین نیز شکل گرفت، ازجمله شانگهای، نانجینگ، شی‌آن، چانگشا و چنگدو. با این حال، پوشش اصلی رسانه‌های خارجی در پکن متمرکز بود، تا حدی به این دلیل که شمار زیادی از روزنامه‌نگاران غربی برای گزارش درباره سفر میخائیل گورباچف، رهبر اتحاد شوروی، در اواسط ماه مه به چین در آن‌جا حضور داشتند. اندکی پس از ورود او، تظاهراتی در میدان تیان‌آن‌من حدود یک میلیون شرکت‌کننده را به خود جلب کرد و به‌ طور گسترده در خارج از کشور پخش شد.

در همین حال، میان مقام‌های دولت و حزب درباره نحوه برخورد با اعتراضات روبه‌گسترش، بحثی شدید درگرفت. میانه‌روهایی مانند «ژائو زی‌یانگ» (جانشین هو یائوبانگ در مقام دبیرکل حزب) طرفدار مذاکره با معترضان و ارائه امتیازاتی به آنان بودند.

اما این دیدگاه توسط جناح تندرو به رهبری «لی پنگ»، نخست‌وزیر چین، که از حمایت رهبر برجسته و بانفوذ «دنگ شیائوپینگ» برخوردار بود، کنار گذاشته شد؛ آنان با نگرانی از هرج‌ومرج، بر سرکوب قهری اعتراضات پافشاری کردند.

در دو هفته پایانی ماه مه، در پکن حکومت نظامی اعلام شد و نیروهای ارتش در اطراف شهر مستقر شدند. با این حال، تلاش نیروها برای رسیدن به میدان تیان‌آن‌من ناکام ماند، زیرا شهروندان پکن به خیابان‌ها سرازیر شدند و راه آن‌ها را سد کردند. معترضان همچنان به‌ صورت گسترده در میدان تیان‌آن‌من باقی ماندند و پیرامون مجسمه‌ای گچی به نام «الهه دموکراسی» در نزدیکی بخش شمالی میدان گرد آمدند. خبرنگاران غربی نیز در آن‌جا حضور داشتند و اغلب پوشش زنده‌ای از رویدادها ارائه می‌کردند.

سرکوب و پیامدهای آن

تا اوایل ژوئن، دولت آماده بود که دوباره اقدام کند. در شب ۳ تا ۴ ژوئن، تانک‌ها و نیروهای به‌شدت مسلح به سوی میدان تیان‌آن‌من پیشروی کردند و به سوی کسانی که دوباره می‌کوشیدند راه آن‌ها را سد کنند تیراندازی کردند یا آن‌ها را زیر گرفتند. هنگامی که سربازان به میدان رسیدند، تعدادی از چند هزار تظاهرکننده‌ای که هنوز در آن‌جا مانده بودند ترجیح دادند به جای ادامه رویارویی، محل را ترک کنند.

تا صبح، منطقه از معترضان پاک‌سازی شده بود، هرچند در طول روز تیراندازی‌های پراکنده‌ای رخ داد. ارتش همچنین در چند شهرهای دیگر چین، ازجمله چنگدو، به‌زور علیه معترضان وارد عمل شد؛ اما در شانگهای، شهردار ژو رونگجی (که بعدها نخست‌وزیر چین شد) توانست درباره یک راه‌حل مسالمت‌آمیز مذاکره کند.

تا ۵ ژوئن، ارتش کنترل کامل را به دست گرفته بود؛ هرچند در همان روز حادثه‌ای قابل‌توجه  رخ داد که در آن یک معترض تنها — که بعدها «مرد تانکی» نامیده شد — در نزدیکی میدان در برابر ستون تانک‌هایی که به سوی او پیش می‌آمدند ایستاد.

در پی سرکوب، ایالات متحده برای مدتی تحریم‌های اقتصادی و دیپلماتیک اعمال کرد و بسیاری از دولت‌های خارجی دیگر نیز نحوه برخورد چین با معترضان را مورد انتقاد قرار دادند. رسانه‌های غربی به‌سرعت رویدادهای ۳ تا ۴ ژوئن را «کشتار» نامیدند.

دولت چین هزاران نفر از مظنونان به مخالفت سیاسی را بازداشت کرد؛ بسیاری از آنان به دوره‌های مختلف زندان محکوم شدند و تعدادی نیز اعدام شدند. با این حال، چند تن از رهبران مخالف توانستند از چین بگریزند و در غرب پناه بگیرند، ازجمله ووئر کایشی. ژائو زیانگ که اعتبار خود را از دست داده بود، به‌زودی از مقام دبیرکلی حزب کنار گذاشته شد و جیانگ زمین جای او را گرفت و ژائو در حصر خانگی قرار داده شد.

از همان آغاز این رویداد، موضع رسمی دولت چین کم‌اهمیت جلوه دادن آن بود؛ معترضان را «ضدانقلاب» نامید و دامنه اقدامات نظامی در ۳ تا ۴ ژوئن را ناچیز شمرد. براساس آمار دولت، ۲۴۱ نفر (ازجمله سربازان) کشته و حدود ۷۰۰۰ نفر زخمی شدند؛ اما بیشتر برآوردهای دیگر شمار کشته‌شدگان را بسیار بالاتر دانسته‌اند.

در سال‌های پس از این رویداد، دولت به‌ طور کلی کوشیده است از اشاره به آن جلوگیری کند. بزرگداشت عمومی این حادثه به‌ طور رسمی ممنوع است. با این حال، ساکنان هنگ‌کنگ هر سال در سالگرد سرکوب مراسم یادبود برگزار می‌کردند، حتی پس از آن‌که هنگ‌کنگ دوباره تحت اداره چین قرار گرفت، تا زمانی که این کشور در سال ۲۰۲۰ قانون امنیت ملی را تصویب کرد که بیشتر اشکال مخالفت سیاسی در هنگ‌کنگ را غیرقانونی ساخت. پس از اجرای این قانون جدید، چند تن از برگزارکنندگان پیشین مراسم سالانه به احکام زندان محکوم شدند.

منبع: بریتانیکا

۲۵۹